Neuropatia po chemioterapii a psylocybina: co wiemy

15 września, 2026 · Badania · 6 min czytania

Neuropatia po chemioterapii to uszkodzenie nerwów obwodowych przez leki przeciwnowotworowe. Objawia się drętwieniem, mrowieniem albo pieczeniem w palcach dłoni i stóp, a u części chorych utrzymuje się długo po zakończeniu leczenia. We wrześniu 2026 roku czasopismo „Science” opisało eksperyment, w którym psylocybina uchroniła przed nią myszy.

Zanim ktokolwiek uzna to za nadzieję dla siebie lub bliskiej osoby, warto zrozumieć dwie rzeczy: czym właściwie jest ta dolegliwość i dlaczego wynik uzyskany na zwierzętach dzieli od gabinetu onkologa jeszcze kilka lat pracy.

Czym jest neuropatia po chemioterapii

To rodzaj polekowego uszkodzenia nerwów czuciowych, rzadziej także ruchowych. Wywołują ją przede wszystkim pochodne platyny, na przykład cisplatyna, oraz taksany, takie jak paklitaksel i docetaksel — leki podawane m.in. przy nowotworach piersi, jelita czy regionu głowy i szyi.

Charakterystyczny jest układ objawów. Zaczynają się symetrycznie, od koniuszków palców, i mogą z czasem obejmować całe dłonie i stopy. Najczęściej chorzy opisują:

• drętwienie i utratę czucia dotyku,
• mrowienie, kłucie albo uczucie „prądu”,
• pieczenie i ból, także przy lekkim dotyku,
• nadwrażliwość na zimno,
• kłopoty z precyzyjnymi ruchami, na przykład zapinaniem guzików, oraz z równowagą.

Jak często się zdarza

Przegląd, który zebrał dane 4179 chorych z trzydziestu jeden badań i ukazał się w piśmie „Pain”, pokazał, że miesiąc po chemioterapii objawy zgłaszało średnio dwóch na trzech pacjentów. Po upływie co najmniej pół roku dolegliwości wciąż dotyczyły mniej więcej co trzeciej osoby.

Dlaczego tak trudno jej zapobiec

Według wytycznych ASCO, amerykańskiego towarzystwa onkologicznego, obecnie nie istnieje żaden lek zalecany do zapobiegania tej neuropatii. Gdy już wystąpi i boli, jedynym środkiem o wystarczających dowodach jest duloksetyna, a jej działanie bywa skromne.

W praktyce najskuteczniejszym narzędziem pozostaje modyfikacja samej chemioterapii: przesunięcie cyklu, zmniejszenie dawki leku albo jego zmiana. Dlatego tak ważne jest, by pacjent zgłaszał pierwsze objawy od razu, a nie dopiero wtedy, gdy przeszkadzają w codziennym życiu.

Co pokazało badanie z psylocybiną

Zespół z MD Anderson Cancer Center w Houston podawał myszom psylocybinę jeszcze przed chemioterapią. Wystarczyły dwa podania, by zwierzęta nie rozwinęły nadwrażliwości na dotyk przez kolejne cykle leczenia, a w ich skórze zachowały się drobne zakończenia nerwowe.

Żeby zrozumieć, jak to możliwe, pomyśl o nerwie czuciowym jak o bardzo długim przewodzie zasilanym energią z jednego końca. Mitochondria, czyli komórkowe „elektrownie”, muszą dotrzeć aż do jego drugiego końca w skórze palca. Chemioterapia blokuje ich wędrówkę i zakończenia nerwów zaczynają obumierać. Psylocybina, działając przez receptor serotoninowy 5-HT2A, utrzymała tę wędrówkę w ruchu.

Dwa wyniki są szczególnie ważne. Po pierwsze, u myszy z nowotworem chemioterapia działała równie skutecznie z psylocybiną, jak bez niej. Po drugie, rolę mitochondriów zespół sprawdził także na ludzkich komórkach nerwowych w laboratorium.

Dlaczego badanie na myszach to dopiero początek

Zespół ASCO, przygotowując wytyczne z 2020 roku, przejrzał 28 badań nad zapobieganiem tej neuropatii — i nie zarekomendował ani jednego środka. Poprzeczka dla nowych kandydatów jest więc wysoko. Oto najważniejsze powody ostrożności:

• Mysz to nie człowiek. Inna jest przemiana materii i fizjologia nerwów, a ból u zwierząt ocenia się pośrednio — po reakcji na bodziec, a nie z relacji pacjenta.
• Laboratorium to nie oddział onkologiczny. Chorzy dostają wiele leków jednocześnie, mają choroby współistniejące i różne schematy chemioterapii. Interakcje psylocybiny z tym zestawem nie są zbadane.
• Przeżycie psychodeliczne ma swoją cenę. Psychiatra Gregory Jones, współautor pracy, w rozmowie z agencją AFP nazwał psylocybinę „wzmacniaczem” i ostrzegł, że u chorych przyjmujących ją bez nadzoru specjalistów stres i lęk mogą się nasilić.
• Badanie kliniczne jeszcze nie ruszyło. Próba fazy 2 o nazwie NeuroGuard ma według rejestru ClinicalTrials.gov wystartować w listopadzie 2026 roku i objąć 83 pacjentów. Jej zakończenie przewidziano na 2031 rok.

Ciekawostka, która może okazać się ważna: substancja działająca na identyczny receptor, lecz niewywołująca efektów psychodelicznych, dawała myszom podobną ochronę. Jeśli to się potwierdzi, przyszły lek może w ogóle nie przypominać psylocybiny.

To zresztą nie pierwszy sygnał, że psychodeliki mogą mieć coś wspólnego z bólem — pisaliśmy już o wstępnych badaniach psylocybiny w bólu przewlekłym i o psylocybinie w klasterowych bólach głowy. W onkologii psylocybina jest dotąd najlepiej zbadana w innym obszarze: lęku i depresji u chorych na raka.

Co z tego wynika dla pacjenta w Polsce

Na dziś — nic, co można by zastosować. Psylocybina jest w Polsce substancją nielegalną i nie jest dostępna w żadnej terapii, a badania nad jej medycznym wykorzystaniem wciąż trwają. Jeśli w trakcie chemioterapii pojawia się drętwienie lub pieczenie palców, właściwym krokiem jest rozmowa z onkologiem prowadzącym.

Podsumowanie

Neuropatia po chemioterapii jest częsta, bywa trwała i nie ma dziś profilaktyki — a psylocybina chroniła przed nią myszy, co jest obiecującym, ale bardzo wczesnym etapem badań. Odpowiedź na pytanie, czy podobnie zadziała u ludzi, przyniesie dopiero badanie kliniczne, którego wyniki poznamy za kilka lat.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.

FAQ

Jakie są pierwsze objawy neuropatii po chemioterapii?

Zwykle mrowienie, drętwienie lub pieczenie w koniuszkach palców dłoni i stóp, czasem nadwrażliwość na zimno. Objawy pojawiają się symetrycznie, po obu stronach ciała.

Czy neuropatia po chemioterapii mija?

U części pacjentów objawy słabną w ciągu kilku miesięcy, ale mniej więcej co trzecia osoba ma je jeszcze pół roku po leczeniu lub dłużej.

Czy psylocybina leczy neuropatię u ludzi?

Nie ma na to dowodów. Wyniki dotyczą myszy i komórek w laboratorium, a badanie z udziałem pacjentów jest dopiero przygotowywane.

Kiedy poznamy wyniki u ludzi?

Nieprędko. Badanie NeuroGuard ma ruszyć jesienią 2026 roku, a jego zakończenie rejestr przewiduje na początek 2031 roku.

Źródła

• Heles M., Pasvolsky L., Sathishkumar H. i in. (m.in. Jones G.H., Dougherty P.M., Amit M.), „Psilocybin prevents chemotherapy-induced peripheral neuropathy through mitochondrial trafficking preservation”, Science 393 (6815), 2026 — https://doi.org/10.1126/science.aec6116 · PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42691184/
• Phys.org (AFP), Charlotte Causit, „US study tests psilocybin to fight cancer side effects”, 5 września 2026 — https://phys.org/news/2026-09-psilocybin-cancer-side-effects.html
• MD Anderson Cancer Center, „Psilocybin prevents chemotherapy-related nerve injury and associated symptoms in preclinical models” — https://www.mdanderson.org/newsroom/research-newsroom/psilocybin-prevents-chemotherapy-related-nerve-injury-and-associated-symptoms-in-preclinical-models.h00-159858501.html
• ClinicalTrials.gov, „NeuroGuard: Psilocybin Trial for Preventing Chemo-induced Neuropathy”, NCT07227909 — https://clinicaltrials.gov/study/NCT07227909
• Seretny M., Currie G.L., Sena E.S. i in., „Incidence, prevalence, and predictors of chemotherapy-induced peripheral neuropathy: A systematic review and meta-analysis”, Pain, 2014 — https://doi.org/10.1016/j.pain.2014.09.020
• Loprinzi C.L., Lacchetti C., Bleeker J. i in., „Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Survivors of Adult Cancers: ASCO Guideline Update”, Journal of Clinical Oncology, 2020 — https://doi.org/10.1200/JCO.20.01399